طشت گذاری؛ آیینی ماندگار در اردبیل

طشت گذاری یکی از مراسم سنتی ویژه منطقه ی اردبیل می باشد که به لحاظ پیشینه غنی تاریخی و مذهبی خود به دارالارشاد ؛ دارالامان ؛ دارالایمان و دارالعرفان شهرت یافته است.

برای عزاداری های اهل بیت (ع) در اردبیل نمی توان آغاز و پایانی تعیین کرد چرا که در اکثر روزهای سال در این شهر محافل و مجالس سوگواری به مناسبتهای گوناگون برقرار است.

مردم اردبیل مراسم های عزاداری خود را از روز نهم ذی الحجه که به نوشته کتب معتبر تاریخی فرستاده مخصوص اباعبدالله الحسین (ع) به کوفه یعنی حضرت مسلم (ع) به شهادت رسیده است آغاز می کنند و این مراسم ها در روز ۲۶ ماه ذی الحجه به مراسمی موسوم به طشت گذاری پیوند می خورد که در واقع آغاز رسمی عزاداری های حسینی در این شهر است.

دوستداران و علاقه مندان فرهنگ غنی عاشورا هر سال مراسم سنتی طشت گذاری را از روز بیست و ششم ماه ذی الحجه و ابتدا از مسجد محله اوچدکان آغاز می نمایند و پس از آن مراسم پرشور و حال طشت گذاری به ترتیب در بیست و هفتم در مسجد جامع و بیست و هشتم ذی الحجه در مسجد اعظم این شهر برپا می شود.

مسجد جامع اردبیل که در منطقه راسته اصلی مجموعه بازار تاریخی اردبیل قرار دارد اصلی ترین مکان مراسم طشت گذاری این شهر به شمار می آید و بطور یقین دوستداران خاندان نبوی اغلب پیگیر برگزاری آن هستند ولی در عین حال مراسم های طشت گذاری سایر محله ها و مساجد اردبیل نیز دارای علاقه مندان و دلسوختگان اهل بیت (ع) به خصوص شهیدان واقعه بی نظیر قیام عاشورا است.

اقوال و اسناد مستند موجود بر تعلق اختصاصی مراسم طشت گذاری به اردبیل صحه می گذارند و بر این موضوع مهم که خاستگاه اولیه و اصلی این مراسم شهر اردبیل است مهر تایید می زنند.

هرچند مراسم ها و آیین های مذهبی و به خصوص مراسم های مربوط به عزاداری اهل بیت و به ویژه سرور آزادگان حضرت حسین بن علی (ع) به فرد و یا جامعه خاصی تعلق ندارند و در واقع این فرهنگ گرانبها به تمام مسلمانان و حتی آزادگان غیرمسلمان جهان متعلق است ولی این که مردم یک شهر به عنوان اولین پایه گذار یک مراسم مذهبی هستند به خاطر آنکه بیانگر پیشینه دراز وجود این فرهنگ در آن منطقه می باشد به نوعی افتخار و مباهات برای ساکنان آن سرزمین محسوب می شود.

امام حسین (ع) به عنوان سرور و سالار شهیدان و آزادگان برای جمعیت عظیمی از مردم جهان که نعمت شناخت این امام همام و شخصیت بی نظیر تاریخ را دارند انسانی محبوب است و در قلوبشان جای دارد ولی به استناد تاریخ ؛ مردم ایران زمین که از همان صدر اسلام به خاندان نبوی عشق و علاقه زیادی داشته اند به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و یاران وفادارش نیز ارادت خاصی قائلند.

به همین خاطر همه ساله در ایام محرم و صفر مراسم ها و آیین های ویژه عزاداری و سوگواری را به شیوه سنتی در جای جای این سرزمین برپا می نمایند و در بعضی از شهرهای کشورمان برخی از مراسم ها خاص آن منطقه و یا شهرهای همجوار آن است.

برای نمونه مراسم خاصی در شهر مراغه موسوم به علم بندان در چند روز مانده به آغاز ماه محرم برگزار می شود که مختص این شهر مذهبی و تاریخی است.

اکنون مردم شهر حسینی اردبیل به این که عزاداری سنتی طشت گذاری ریشه در این سرزمین دارد و از این شهر به مراسم های عزاداری سایر نقاط کشورمان نیز مانند مراغه ؛ بناب ؛ زنجان ؛ قم ؛ هشتپر طوالش و نظایر آن ره یافته است بر خود می بالند و البته این افتخار فقط و فقط نشانگر شان والای اهل بیت (ع) و بی نظیر بودن فرهنگ غنی عاشورا است.

مراسم طشت گذاری ؛ خاطره ی تشنگی امام حسین (ع) و یاران باوفایش را در اذهان زنده می کند و این مراسم از علاقه و ارادت زیاد مردم منطقه اردبیل به سیدالشهدا و قمر بنی هاشم (ع) حکایت دارد.

دسته های سینه زنی و زنجیرزنی در مساجد و تکایا به یاد لب تشنگان نهر فرات مشکی را پر از آب کرده و آن را همراه با طشتی از جنس مس که بطور معمول بر دوش ریش سفیدان محله حمل می شود چند دور در فضای مسجد می گردانند.

عزاداران با زنجیرزنی و سینه زنی طشت را در مکان خاصی در داخل مسجد که با شمع های روشن و تصاویر ائمه معصومان (ع) جلوه داده شده است قرار می دهند.

در این مراسم نوحه خوانان اغلب از احوالات حضرت اباالفضل (ع) مراثی و اشعاری را با الحان سوزناک خوانده و مردم حاضر را متاثر می کنند.

آب این طشت ها نزد مردم منطقه از تقدس خاصی برخوردار است و بیماران و دردمندان برای شفای خود اندکی از آن را می نوشند.

مراسم طشت گذاری علاوه بر مساجد شهر اردبیل در مساجد و نیز بعضی بقاع متبرکه و مقدس روستاهای اطراف و نیز در تعدادی از منازل اردبیل و روستاهای اطراف که بنابه دلایلی جنبه تقدس دارند برپا می شود و طشت های کوچکی را در مکان های خاصی با برگزاری مراسمی قرار می دهند.

یک صاحب نظر فرهنگ و تاریخ اردبیل و عضو هیات امنای محله های اصلی اردبیل می گوید: پیشینه تاریخی مراسم طشت گذاری به مناسبت سرآغاز رسمی روزهای عزاداری شهیدان کربلا فقط به شهر اردبیل مختص است.

بیوک جامعی افزود: این مراسم که علاوه بر مساجد محله های اصلی در سایر مساجد این شهر نیز برگزار می شود به شکل معمول از عصر روز ۲۷ ذی الحجه در مسجد جامع آغاز و تا پاسی از شب ادامه می یابد.

وی خاطرنشان می کند که در روزهای باقی مانده تا آغاز ماه محرم عزاداران سایر محله ها در مساجدشان مانند مسجد اعظم ؛ اونچی میدان (گازران) ؛ سرچشمه ؛ طوی ؛ عالی قاپو ؛ پیرعبدالملک و دیگر محله ها مراسم سنتی طشت گذاری را برپا می نمایند.

مراسم طشت گذاری امسال هم طبق معمول از مساجد محله های اوچدکان و حسینیه ی ابراهیم آباد اردبیل شروع شد و این مراسم تا اولین روز ماه محرم در تمام مساجد و تکایای شهر و بخش ها و روستاهای تابعه به نوبت ادامه خواهد داشت.

اجرای این مراسم در روز اول در مسجد جامع شهر اردبیل، در روز دوم در مساجد اصلی محلات شش گانه و مسجد بزرگ استان و در روز سوم در مساجد محلات، حسینیه ها و منازل انجام می شود.

این مراسم در تمام روستاهای استان نیز با ترتیب زمانی و مکانی برگزار شده و حتی با آداب و رسوم مخصوص منسوب به همان روستا اجرا می‌شود.

در این آیین طشت‌ آب نماد آب فرات است و عزاداران با دست زدن به طشت بیعت خود با سالار شهیدان را تجدید می‌کنند.

در اعتقاد دینی شهروندان اردبیلی، طشت‌گذاری به دلیل نماد عهد مجدد با شهدای کربلا حامل پیام معنوی غنی بوده و از تقدس خاصی برخوردار است.

در طول ۶۰۰ سال اجرای این مراسم در اردبیل نماد طشت‌گذاری به حدی در عزاداری‌های ماه محرم آمیخته است که حتی اجرای آن در برخی منازل شخصی نیز اجرا می‌شود.

در منازلی که مراسم روضه خانی در طول ماه محرم برگزار خواهد شد، بعد از طشت‌گذاری مساجد، آئین طشت‌گذاری با حضور مردم محلات و با نوحه خوانی و عزاداری اجرا می‌شود.

در برخی منازل بعد از اتمام روضه خانی و در برخی تا پایان ماه محرم طشت آب در محل در نظر گرفته شده باقی می‌ماند.

علت توجه ویژه مردم اردبیل به موضوع آب در عزاداری‌های کربلا به دلیل آمیختگی فرهنگی و عقیدتی با دین اسلام و برجسته کردن مهمترین نمادهای واقعه کربلا است.

آب نماد تشنگی و در عین حال مظلومیت خاندان امام حسین (ع) است و از این رو توجه به آن حتی در روزهای آغازین ماه محرم تمرکز بر این مظلومیت و توجه ویژه به علت حادثه کربلا است.

این رسم در طول تاریخ شش قرن اخیر تغییراتی داشته و حتی در مناطق مختلف با رسومات متنوعی همراه است. در عین حال اصلی‌ترین نماد در این مراسم آب به عنوان آب فرات و زمینه مظلومیت خاندان امام حسین(ع) حفظ شده است.

تقدس طشت گذاری موجب می شود بسیاری از حاجت مندان از شهدای کربلا شفاعت خواسته و راز و نیاز کنند.

همچنین با آغاز این مراسم علاقه مندان اهل بیت (ع) از شب بیست و پنجم ذی الحجه با شور و شوق در مساجد ، تکایا و نیز مراسم های موسوم به هفته خوانی در منازل شهر حضور یافته اند.

این عزاداری های شبانه تا تاسوعا بطور مرتب در مساجد و تکایای منطقه اردبیل ادامه خواهد یافت و عزاداران هر محله به عنوان میهمان برای زنجیرزنی و یا سینه زنی به مساجد دیگر نقاط شهر می روند.

مردم مذهبی اردبیل معتقدند که از دهه ی دوم ماه ذی الحجه مجالس و مراسم مربوط به شادمانی از قبیل برپایی جشن های عروسی و نظایر آن در منطقه به حرمت سرور شهیدان باید تعطیل شوند.

آیین طشت گذاری با توجه به سابقه و عمق نفوذ اجتماعی و فرهنگی آن پارسال از سوی سازمان میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی بعنوان اثر معنوی ملی به ثبت رسمی رسید.