بررسی تأثیر اینستاگرام بر آیین‌های عزاداری

نویسنده: سيد مصطفي صابري | روزنامه‌نگار

محرم امروز فقط در هیئت‌ها، حسینیه‌ها و خیابان‌ها جریان ندارد؛ شبکه‌های اجتماعی نیز به بخشی از روایت این آیین مذهبی تبدیل شده‌اند. تصاویر، استوری‌ها و ویدئوهای منتشرشده در فضای مجازی نشان می‌دهد که شیوه حضور نسل جدید در مراسم عزاداری نسبت به گذشته تغییر کرده است. این تغییر، پرسش‌های تازه‌ای درباره نسبت میان آیین، هویت و معنویت ایجاد کرده است.

در یک سو، افرادی قرار دارند که با هدف تولید محتوا یا ثبت لحظه‌ها وارد مجالس عزاداری می‌شوند و حضورشان گاهی با واکنش‌های انتقادی همراه است. در سوی دیگر، کسانی دیده می‌شوند که از بیرون به مراسم محرم نگاه می‌کنند؛ افرادی که از فاصله گرفتن خود از هیئت‌ها سخن می‌گویند و با حسرت از باورها و تجربه‌های گذشته یاد می‌کنند. با وجود تفاوت ظاهری این دو گروه، هر دو در جست‌وجوی پاسخی برای یک پرسش مشترک هستند؛ چگونه می‌توان دوباره با معنای آیین ارتباط برقرار کرد؟

«ویکتور ترنر»، انسان‌شناس شناخته‌شده، آیین را فرصتی برای عبور از زندگی روزمره و ورود به مرحله‌ای می‌داند که انسان در آن امکان بازاندیشی، همدلی و دگرگونی را تجربه می‌کند. به باور او، ارزش آیین تنها در اجرای ظاهری آن نیست، بلکه در تجربه‌ای نهفته است که می‌تواند انسان را به احساس تعلق و پیوند اجتماعی نزدیک‌تر کند.

از این منظر، حضور در عزاداری زمانی اثرگذار خواهد بود که ظاهر مراسم به هدف نهایی تبدیل نشود. اگر ثبت تصویر و نمایش در شبکه‌های اجتماعی جای تجربه عمیق و حضور واقعی را بگیرد، آیین بخشی از ظرفیت معنوی خود را از دست می‌دهد. مسئله اصلی نه نوع پوشش یا ابزار ثبت تصویر، بلکه کیفیت مشارکت و میزان درگیری ذهنی و عاطفی افراد با مراسم است.

در مقابل، کسانی که امروز خود را بیرون از فضای هیئت‌ها می‌بینند نیز الزاماً از معنویت فاصله نگرفته‌اند. بسیاری از آنان همچنان به سوگواری، همدلی و تجربه جمعی نیاز دارند، اما احساس می‌کنند شیوه‌های رایج برگزاری مراسم، پاسخگوی دغدغه‌ها و زبان نسل جدید نیست. این فاصله، بیش از آنکه نشانه بی‌اعتقادی باشد، می‌تواند بیانگر نیاز به بازآفرینی شکل‌های تازه‌ای از ارتباط با آیین‌های مذهبی باشد.

شاید مهم‌ترین چالش محرم در روزگار شبکه‌های اجتماعی، حفظ اصالت آیین در کنار پذیرش تغییرات فرهنگی باشد. گفت‌وگوهای صمیمی، محافل کوچک‌تر، محتوای عمیق‌تر و استفاده هوشمندانه از رسانه‌های نوین می‌تواند زمینه‌ای فراهم کند تا نسل‌های مختلف، بدون احساس طردشدگی، بار دیگر تجربه مشترکی از سوگواری، همدلی و معنا را در کنار یکدیگر زندگی کنند.