رازهای پنهان زیر جمعه مسجد اردبیل
نویسنده: غفار پارسا
جمعه مسجد اردبیل؛ شناسنامه تاریخی دیار سبلان از اشکانیان تا صفویان
در میان آثار تاریخی شهر اردبیل، جمعه مسجد اردبیل جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که نه‌تنها نماد دیانت مردم منطقه، بلکه روایتگر لایه‌های عمیق تاریخ ایران در اعصار مختلف است.
جمعه مسجد اردبیل که برخی منابع از آن با عنوان مسجد جامع نیز یاد کرده‌اند، یادگاری ارزشمند از دوره سلجوقیان است. سازه‌های باقی‌مانده از این مسجد، به‌ویژه مناره و گنبدخانه آن، همچون کتابی گشوده از تاریخ، گذشته‌های دور این شهر را بازگو می‌کند. تماشای مناره کهن مسجد، تداعی‌کننده صدای اذان موذنانی است که قرن‌ها پیش، ندای توحید را در این سرزمین طنین‌انداز کرده‌اند.
پیشینه تاریخی و لایه‌های پنهان جمعه مسجد
سلجوقیان که در سده‌های پنجم و ششم هجری قمری بر بخش‌های وسیعی از ایران و عراق حکومت می‌کردند، نقش مهمی در توسعه سیاسی و مذهبی سرزمین‌های تحت سلطه خود داشتند. بر اساس مستندات تاریخی، جمعه مسجد اردبیل در همین دوره شکل گرفته و شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که پیش از احداث مسجد، احتمالاً ساختگاهی مذهبی همچون آتشکده در این محل وجود داشته است.
نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی سال‌های اخیر نیز بر اهمیت این فرضیه افزوده است. به گفته سرپرست تیم کاوش، قدیمی‌ترین لایه‌های شناسایی‌شده در تپه ساختگاه مسجد، به دوره اشکانی بازمی‌گردد و سفال‌های مکشوفه، حتی احتمال تعلق برخی آثار به عصر مفرغ را مطرح می‌کند. همچنین بقایای معماری خشتی دوره ساسانی در زیر بنای مسجد شناسایی شده که نشان‌دهنده تداوم سکونت و کاربری مذهبی این مکان در طول تاریخ است.
ویژگی‌های معماری و آسیب‌های واردشده
جمعه مسجد اردبیل در گذشته شامل حیاط، ایوان و طاق‌های باشکوهی بوده است، اما در جریان حمله مغول‌ها بخش‌های زیادی از آن تخریب شد. در دهه‌های اخیر نیز توسعه شهری، به‌ویژه احداث خیابان سی‌متری در سال ۱۳۵۷، خسارات جبران‌ناپذیری به تپه تاریخی مسجد وارد کرده است. رانش بدنه شرقی محوطه محراب و قرار گرفتن بنا در مسیر تردد وسایل نقلیه سنگین، خطر فرسایش و لرزش سازه را افزایش داده است.
با وجود این آسیب‌ها، بخش‌هایی از مسجد همچنان فعال است. ایوان مجاور گنبدخانه امروزه به‌عنوان فضای عبادی مورد استفاده قرار می‌گیرد و راهروهای زیرزمینی آن، مجموعه‌ای پیچیده از فضاهای تاریخی را به هم متصل می‌کند. پوشش فعلی مسجد که شامل سقفی مسطح با ستون‌هایی مربوط به دوره قاجار است، نمونه‌ای از تغییرات معماری در ادوار مختلف به شمار می‌رود.
جمعه مسجد؛ محور هویت تاریخی اردبیل
کارشناسان معتقدند استمرار کاوش‌های باستان‌شناسی در این محوطه می‌تواند به کشف واقعیت‌های تازه‌ای از تاریخ اردبیل منجر شود؛ شهری که با جمعیتی حدود ۶۰۰ هزار نفر، به واسطه استقرار صفویان و وجود آثار تاریخی ارزشمند، از جایگاه ویژه‌ای در هویت فرهنگی ایران برخوردار است. بی‌تردید، جمعه مسجد اردبیل نه‌تنها یک بنای مذهبی، بلکه شناسنامه‌ای زنده از تاریخ، فرهنگ و دیانت این خطه کهن محسوب می‌شود.