فرسایش خاک، بحرانی که قابل جبران نیست

دلیل انتخاب سوژه:  5 دسامبر با تصویب مجمع عمومی سازمان ملل، ‌روز جهانی خاک نامگذاری شده تا کشورهای دنیا با مهم دانستن این بحران، برای مقابله با آن تلاش کنند. در آستانه روزجهانی خاک، کارشناسان می‌گویند وضعیت خاک در ایران بحرانی است و ایجاد پوشش گیاهی و توسعه آن از اصلی‌ترین راهکارهای خروج از این بحران محسوب می‌شود.

فرسایش خاک بزرگ‌ترین خسارت‌ها را به محیط‌زیست ایران وارد می‌کند. خاک بسیار با ارزش است و بیش از هر چیز دیگری قیمت دارد؛ حتی از نفت بیشتر. آن قدر در مورد نگهداری از خاک سهل‌انگاری شده است که ایران در زمینه فرسایش خاک در ردیف دوم و گاهی سوم جهان قرار دارد. 16تن در هکتار سالانه فرسایش خاک در ایران است. این رقم سه برابر میانگین جهانی است. آب‌های گل‌آلوده، افزایش ریزگردها، کاهش مراتع، کمبود تولید شیر، گوشت و پشم، کاهش گسترده سطح سفره‌ آب‌های زیرزمینی و… همه از پیامدهای فرسایش خاک است.

خاک، آب، هوا و آتش؛ 4 عنصر طبیعت هستند. در این میان و به اعتقاد خیلی از کارشناسان شاید اهمیت خاک از همه آنها بیشتر باشد. چراکه بیش از موضوعات دیگر در کشور مغفول مانده است.

گزارش‌های بین‌المللی عدد فرسایش خاک در ایران را سالانه 16 تن در هکتار اعلام می‌کنند.

فرسایش و آلودگی خاک یکی از تهدیدهای جدی محیط زیست در ایران است که در سال‌های اخیر هشدارهای زیادی درباره آن داده شده است.

حدود 800 سال زمان لازم است تا یک سانتی متر خاک تشکیل شود اما فرسایش و از بین رفتن آن گاهی به اندازه جاری شدن یک سیلاب یا وزش بادی شدید زمان می‌خواهد و آنچه در ثانیه‌ای از دست می‌رود، صدها سال زمان برای شکل‌گیری دوباره‌اش لازم است.

ایران به استناد برخی آمارها، یکی از سه کشور اول دنیا از نظر میزان فرسایش خاک محسوب می‌شود که نشان دهنده وضعیت نامناسب کشورمان دراین زمینه است، اما این موضوع در برخی مناطق با توجه به ضریب حاصلخیزی خاک و اهمیتی که در اقتصاد مولد کشاورزی دارد، مهم‌تر به نظر می‌رسد.

مردم از بحران خاک بی خبرند

فرهاد قریب زمین شناس در این مورد می گوید:  مردم از برخی آلودگی‌های زیست‌محیطی مثل آلودگی هوا مطلع باخبرند با این حال، عده کمی هستند که از آلودگی‌های خاک باخبر باشند و در این‌باره اطلاعاتی هرچند محدود داشته باشند.

وی می گوید: خاک هم مانند دیگر عناصر طبیعی آلوده می‌شود در این مورد هم بشر، بیشترین نقش را دارد. بنابراین برای مقابله با آلودگی‌های خاک هم مانند آلودگی‌های دیگر نیازمند تغییر و اصلاح رفتارها هستیم.

به گفته قریب عده‌ای تصور می‌کنند وقتی پساب یا زباله‌های مختلف از محیط زندگی و دایره تردد آنها فاصله بگیرد، مشکلات ناشی از آن هم حل شده است؛ بنابراین بدون اینکه تلاشی برای کاهش تولید زباله صورت گیرد، هر روز حجم زیادی از آن تولید و به بیرون از مناطق مسکونی یعنی بسترهای خاکی منتقل می‌شود. اما این،‌‌همه ماجرا نیست، فعالیت‌های صنعتی میزان فراوانی از فلزهای سنگین مانند سرب، حلال‌ها و هیدروکربن‌ها را به‌وسیله پساب صنعتی وارد خاک و آن‌ را به‌شدت آلوده می‌کنند.

این کارشناس با اشاره به اینکه پهنه‌های زیر کشت پذیرای مواد شیمیایی‌ای هستند که با ورود به سطح خاک و ترکیب با آب و مواد دیگر مسموم‌کنندگی آنها می‌تواند تشدید شود، می گوید: این سموم نیز خاک را آلوده می‌کنند و اگر جریان آب، آنها را بشوید سطح آلایندگی آنها بیشتر هم می‌شود.

وی با تاکید بر اینکه اگر میزان استفاده‌ای را که از خاک برای تولید غذا می‌شود در نظر آوریم، خواهیم دانست که این آلودگی تا چه حد می‌تواند مضر، خطرناک و بیماری زا باشد ادامه می دهد: روی اگر انسان علاقه‌مند به زندگی سالم در حال و آینده است، باید ترتیباتی اتخاذ کند تا فعالیت‌های او برای کسب محصولات کشاورزی و تولید فرآورده‌های صنعتی کمترین تأثیر سوء را به خاک برساند یا هیچ ضرری برای آن نداشته باشد.

خاک اگر رفت، دیگر رفته است

علی مریدی با اشاره به اینکه خاک مثل هوا و آب نیست که باد و بارش بتواند وضعیت آن را بهبود دهد و به حالت طبیعی خودش برگردد. خاک اگر رفت، دیگر رفته است و جایگزین ندارد، می گوید: ده ها هزار سال طول می‌کشد تا ما یک سانتی متر خاک به‌دست آوریم. هم کمیت و هم کیفیت آن مهم است.

این کارشناس با بیان اینکه بحران و فرسایش خاک یکی از موضوعات بسیار مهم در کشور است، تصریح کرد: متأسفانه ما جزو کشورهایی هستیم که رتبه بالایی در فرسایش آبی و بادی خاک داریم. در میان کشورهای منطقه نیز فرسایش بادی ما در حال افزایش است و بخش عمده‌ای از کانون‌های ریزگرد که منشأ داخلی دارد ناشی از همین وضعیت است.

او با بیان اینکه خاک، پایه امنیت غذایی است می‌افزاید: اگر خاک به مرور فرسایش پیدا کند زمین‌های حاصلخیز کم‌کم از بین می روند و قابلیت کشاورزی خود را از دست می‌دهند گیاهان در مراتع رشد نمی‌کنند و علوفه ای برای دام وجود نخواهد داشت.

مریدی اعتقاد دارد که در بحث فرسایش خاک، مشارکت مردم خیلی مهم است. او می‌گوید: اگر مردم و کشاورزان می‌خواهند نسل‌های بعدی هم زندگی کنند و از منابع طبیعی بهره ببرند، باید حافظ خاک باشند.

این کارشناس سازمان حفاظت محیط‌زیست ادامه می‌دهد: چرای بی‌رویه دام‌ها، اختصاص مراتع به کشت دیم، شخم زدن اراضی در جهت شیب، تجاوز به حریم منابع طبیعی و بحث‌هایی از این قبیل باعث شده است فرسایش خاک بالا باشد.

نایده گرفتن سیلاب ها برای گسترش فرسایش خاک

یک مقام مسئول در سازمان محیط‌زیست،گل‌آلودگی سیل، بی توجهی به حریم رودخانه‌ها و نادیده‌گرفتن مسائل فنی ساختار حوضه آبی را دلایل ویرانگری سیلاب دانست.

مسعود باقرزاده کریمی متخصص حوزه منابع آب و مدیرکل دفتر اکوسیستم‌های تالابی سازمان محیط‌زیست تأکید کرد: آنچه خرابی بیشتری به بار می آورد گل آلودگی سیل است، نه حجم سیل.

وی با این توضیح که هر چه آب گل آلودتر باشد، طبق قانون ارشمیدس غلظت آب بالاترمی‌رود و در این صورت جریان آب به راحتی می‌تواند اجسام حتی سنگین را شناور کرده و با خود ببرد، در مورد چرایی گل‌آلودگی سیلاب‌های ایران گفت: در اثر فرسایش خاک، سیل گل‌آلود می‌شود. این فرسایش هم نتیجه تخریب اراضی بالادست رودخانه‌ها، نابودی جنگل‌ها، ساحل‌سازی‌ و تخریب حواشی رودخانه‌ها به‌دلیل ساخت  سازهای غیرمجاز است. متأسفانه در کشور ما به همین دلایل خاک فرسایش یافته و با جریان آب شسته می‌شود و به حرکت درمی‌آید و باعث گل‌آلودگی سیل می‌شود.

سالانه دهها تن در هکتار، خاک دچار فرسایش می شود

احمد رحمانی، دانش‌آموخته دکترای خاک‌شناسی و رئیس انجمن اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور  می‌گوید: ایران رتبه اول فرسایش خاک در دنیا را دارد. سالانه 15 تا 20 تن در هکتار، خاک دچار فرسایش شده و از بین می‌رود که این میزان حداقل 5برابر متوسط جهانی بوده و آمار نگران‌کننده‌ای است.

به عقیده او از بین رفتن خاک موضوعی بحرانی‌تر از کمبود آب است؛ هردو امنیت غذایی و بقای بشر را تضمین می‌کنند اما کمبود آب را با روش‌هایی -حتی وارد کردن آن- می‌توان تا حدودی جبران کرد، درحالی‌که خاک از دست رفته بر نمی گردد.

رحمانی می گوید: علاوه بر فرسایش، آلودگی هم خاک را تهدید می‌کند. این مسئله در شهرهای صنعتی به‌دلیل وجود کارخانجاتی که عمدتا از سیستم تصفیه فاضلاب استفاده نمی‌کنند و همچنین در اکثر شهرهای کشور که فاضلاب‌شان وارد خاک می‌شود، وجود دارد.

این کارشناس می گوید:‌ چنین خاک‌هایی به‌دلیل داشتن عناصر سنگین مناسب کشاورزی نیستند اما متاسفانه در آنها کشت می‌شود و در نتیجه محصولاتی که از این اراضی به‌دست می‌آید عواقب سویی بر انسان باقی می‌گذارند. این خاک ها عمدتا برای توسعه فضای سبز، درختکاری و زراعت چوب مفید هستند.

او البته تأکید می‌کند در نقاطی که از آب چاه یا آب رودها استفاده می‌شود این آلودگی وجود ندارد.

پژوهشگر خاک و رئیس بخش تحقیقات بیابان مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور نیز معتقد است: هم‌اکنون در بعضی تالاب ها با 5تا 10سانتی متر فرسایش خاک مواجه هستیم. فرسایش بادی نیز عرصه وسیعی از کشور را تحت سیطره خود قرار داده و بسیاری از استان ها هم اکنون درگیر این موضوع هستند اما میزان تخریب فرسایش آبی، ‌بیشتر از نوع بادی آن است.

70 درصد مواد مادری خاک ‌های ایران فرسایش ‌پذیرند

دکتر حمید رضا پیروان، رئیس گروه تحقیقات و مهندسی حفاظت از آب و خاک از پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری هم در این باره می گوید: طبق مطالعات هم اکنون 70 درصد مواد مادری خاک ‌های ایران فرسایش ‌پذیرند؛ طبق برآوردها نیز میانگین فرسایش خاک در جهان سالانه حدود 2/46 تن در هکتار است اما بر اساس مطالعاتی که ما در پژوهشکده حفاظت از خاک و آبخیزداری انجام دادیم، میزان فرسایش خاک در ایران سالانه 15/5 تن در هکتار یعنی هفت برابر بیشتر از میانگین جهانی است.

وی تاکید کرد: فرسایش خاک اکنون باعث شده تا روند بیان زایی، تولید گرد و غبار، هجوم ماسه های روان و خسارات ناشی از سیلاب ها در ایران افزایش و میزان بازدهی محصولات کشاورزی ایران کاهش پیدا کند. به گزارش شهرخوان، پیروان گفت: جدا از فرسایش خاک، ما اکنون با فاجعه بزرگ تخریب گسترده خاک در اثر پدیده فرونشست زمین مواجه ایم. این پدیده به علت برداشت بی رویه آب های زیرزمینی ایجاد شده است؛ پدیده ای که باعث شده بسیاری از اراضی مان را از دست بدهیم.

این کارشناس خاطرنشان کرد: ما باید از همین لحظه برای پیشگیری از این معضلات اقدام کنیم، فردا دیر است. بخشی از این اقدامات به فرهنگسازی ما در این زمینه مربوط می شود. متاسفانه اکنون در مقوله فرهنگ سازی مصرف بهینه آب کم کار کرده ایم. ما اگر بتوانیم با مشارکت مردمی، پروژه های حفاظت از خاک را اجرا کنیم یا حتی حفاظت از آن را برعهده مردم بگذاریم یعنی آنها را از حالت ذی نفع به شراکت در منابع طبیعی سوق دهیم، با فرهنگ سازی مناسب در این زمینه می توانیم از ایجاد خسارت های عظیم جلوگیری کنیم.