خشک شدن رودخانه بالیقلوچای؛ کمبود باران یا بی‌تدبیری؟

نویسنده: غفار پارسا

شهرخوان: تا همین چند سال پیش، صدای آب روان بالیقلوچای همراه با خنده کودکان و پیک‌نیک عصرگاهی خانواده‌ها، بخشی از زندگی روزمره شهروندان اردبیل بود. اما این رودخانه زیبا و خاطره ساز این روزها حال و روز خوشی ندارد و تنها چیزی که از این خاطرات باقی مانده، تصاویر و ویدئوهایی است که روزانه در فضای مجازی با هشتگ‌های #بالیقلوچای و #بحران_آب به اشتراک گذاشته می‌شود.

رودخانه بالیقلو، که از گردنه بالخلی در جنوب غربی نیر سرچشمه می‌گیرد و با گذر از قلب شهر اردبیل به رود قره‌سو می‌پیوندد، به طول ۷۵ کیلومتر جریان دارد. تنها ۸ کیلومتر از این مسیر در محدوده شهری اردبیل قرار دارد، اما همین میزان، تأثیر زیادی در هویت و سلامت شهری دارد.

این رودخانه که روزگاری محل تفریح و آرامش خانواده‌ها بود، اکنون با بستر خشک و انباشته از زباله‌های شهری، به نمادی از بی‌توجهی به محیط‌زیست و مدیریت منابع آبی تبدیل شده است.

 خشکی بالیقلوچای؛ نتیجه کمبود بارش یا مدیریت نادرست؟

با وجود افزایش ۲۵ درصدی بارش‌ها در استان اردبیل، اما رودخانه‌های منطقه با کاهش آورد روبرو هستند و بالیقلوچای با کاهش ۳۵ درصدی حجم آب نسبت به سال گذشته، وضعیت بحرانی‌تری نسبت به سایر رودخانه‌ها دارد.

دلیل اصلی این بحران، آن طور که مسئولان می گویند عدم تبدیل بارش‌ها به رواناب و نیز تخصیص ندادن حق‌آبه زیست‌محیطی به این رودخانه عنوان شده است.

 تلف شدن آبزیان؛ نماد بی‌تفاوتی مدیریتی

عدم اختصاص آب موجب تلفات گسترده آبزیان در بستر خشک‌شده این رودخانه  شده است. اما معاون آب منطقه ای با توجه به بازتاب رسانه های در مورد مرگ ماهی ها بالیقلی در نشستی محدودی که با تنی چند از خبرنگاران برگزار کرده بود، در مقام دفاع از سازمان خود می گوید:  سد یامچی، تأمین‌کننده اصلی آب رودخانه بالیقلو، در سال‌های اخیر با کاهش چشمگیر دبی ورودی مواجه بوده است. در حالی که دبی رودخانه در گذشته بیش از ۱۰۰۰ لیتر بر ثانیه بود، اکنون به ۲۰۰ لیتر بر ثانیه کاهش یافته است. منابع فعلی سد حتی پاسخ‌گوی نیازهای شرب اردبیل هم نیست، چه رسد به بخش‌های کشاورزی، صنعتی و زیست‌محیطی.

 چهار سال وعده و بی‌عملی؛ کدام نهاد مسئول است؟

در شهریور ۱۳۹۸، جلسه‌ای در فرمانداری اردبیل برای احیای رودخانه بالیقلو برگزار شد. براساس مصوبه جلسه، شهرداری موظف بود طرحی برای زیباسازی، پاکسازی و مدیریت سیلاب‌های ۲۰۰ ساله تدوین و به شرکت آب منطقه‌ای تحویل دهد. همچنین تأمین آب، جلوگیری از ورود فاضلاب و پاکسازی بستر رودخانه نیز جزو تعهدات مشخص‌شده بود.

اما گذشت ۴ سال و بررسی وضعیت فعلی رودخانه نشان می‌دهد تقریباً هیچ‌کدام از تعهدات به‌طور کامل اجرا نشده‌اند.

خشک شدن رودخانه بالیقلوچای؛ نتیجه کمبود باران یا بی‌تدبیری؟

 بالیقلوچای در آستانه تبدیل به بحران زیستی گرچه اقداماتی مانند انتقال برخی ماهی‌ها به دریاچه شورابیل با همکاری فعالان محیط‌زیست انجام شد، اما این تلاش‌ها بیشتر حالت درمان بعد از مرگ را داشته‌اند. کارشناسان معتقدند اگر حوضچه‌های نگهداری اضطراری یا بخش‌های مرطوب دائمی در رودخانه در نظر گرفته می‌شد، این فاجعه زیستی قابل پیشگیری بود.

اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، رودخانه بالیقلوچای نه‌تنها به یک منبع بوی نامطبوع و آلودگی‌های میکروبی تبدیل می‌شود، بلکه به تهدیدی مستقیم برای سلامت شهروندان بدل خواهد شد. کارشناسان محیط‌زیست خواستار اقدام فوری و هماهنگ بین شهرداری، شرکت آب منطقه‌ای، اداره بهداشت و سایر نهادهای مرتبط هستند.

هر چند عدم تامین حقابه بالیقلوچای اردبیل از طرف آب منطقه ای سابقه چندین ساله دارد، اما عدم اختصاص حق آبه رودخانه بالیقلو چای و بی توجهی به این مساله نیز به بهانه خشکسالی و بهسازی رودخانه می تواند نتایج قابل جبرانی داشته باشد که تبعات آن چندسال دیگر خود را نشان خواهد داد.