اولین حاشیه نشینی در ایران

مریم قاسمی- روزنامه‌نگار

به گزارش شهرخوان، میدان آزادی که این روزها در محاصره خیابان‌های اصلی و بزرگراه‌هاست و هنوز گردشگران ایرانی و خارجی بسیاری به آنجا می‌روند، قبل از پیروزی انقلاب که «شهیاد» نام داشت، شاهد زاغه‌نشینی و زاغه‌نشینان بوده است. قصه برمی‌گردد به سال‌های پس از ماجرای اصلاحات ارضی که مهاجران در زاغه‌ها و گودهای جنوب شهر تهران ساکن شدند، چون هم ارزان و کم‌خرج بود و هم کسی با آنها کار نداشت. اطراف میدان آزادی، انتهای خیابان 17شهریور فعلی، میدان شوش و میدان غار از کانون‌های پرجمعیت زاغه‌نشینی بود.

براساس تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، مشکلات زاغه‌نشینی و حاشیه‌نشین‌ها ریشه در سال‌های خیلی دور داشت. با اجرای اصلاحات ارضی در ابتدای دهه۴۰ و بر هم خوردن نظام زراعتی، سیلی از آوارگان روستایی و به‌ویژه آنهایی که تکه‌زمینی گیرشان نیامده بود، به امید زندگی بهتر به‌سوی شهرهای بزرگ سرازیر شدند و مقصد بیشتر این فقرا ابرشهر تهران بود؛ شهری درندشت که کسی، کسی را نمی‌شناخت و آنچنان گسترده و وسیع بود که در هر دره و کوه و کمر آن می‌شد آلونکی و زاغه‌ای بنا کرد. در یک بررسی گسترده و دقیق که در سال ۱۳۵۱ در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران انجام گرفت، مشخص شد که ۹۱درصد از سرپرستان خانواده‌های حاشیه‌نشین در تهران روستایی بوده‌اند. ۷۲ درصد آنان قبلاً دهقان محسوب می‌شدند و 28درصد خرده مالک بوده‌اند.همچنین یافته‌های پژوهشی مشابه در سال ۱۳۴۵ نشان می‌دهد که ۶۲ درصد از حاشینه‌نشینان تهران کارگر ساده، 22درصد کارگر نیمه‌ماهر و 16درصد کارگر ماهر بوده‌اند.